Özellikle karbonhidrat içeren besinlerle alınan ve kana geçen şeker (glukoz), pankreas adı verilen organ tarafından salgılanan "insülin" hormonunun etkisiyle vücut hücrelerine girer ve enerji kaynağı olarak kullanılır. Vücudun yeterli miktarda insülin üretememesi veya ürettiği insülini etkili bir şekilde kullanamaması halinde kan şekeri düzeyi yükselir, kronik seyirli “Diyabet” hastalığı ortaya çıkar. Temel olarak üç tipi bulunmaktadır. Tip 1 Diyabet, Tip 2 diyabet ve gebelik döneminde ortaya çıkabilen ve doğumdan sonra genellikle düzelen Gestasyonel Diyabet.
Tip 1 diyabet; bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten hücreleri yanlışlıkla tahrip etmesi sonucu vücudun insülin üretemediği ya da ürettiği insülinin yetersiz kaldığı durumlarda ortaya çıkar ve ömür boyu devam eder. Genellikle çocukluk ya da gençlik döneminde başlamakla birlikte her yaşta görülebilir.
Tip 2 diyabet ise vücut hücrelerinin insülin hormonuna karşı direnç geliştirmesi veya pankreasın yeterli miktarda insülin üretememesi sonucunda kandaki şeker (glikoz) seviyesinin kronik olarak yükselmesiyle seyreden bir metabolizma hastalığıdır. Tüm diyabet vakalarının %90’ından fazlasını oluşturur.
Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF) verilerine göre dünyada 589 milyon yetişkin diyabetle yaşamaktadır. Her 10 kişiden 4’ü ise hastalığından habersizdir. Ülkemizde ise yaklaşık 10 milyon yetişkinin diyabetli olduğu tahmin edilmektedir, diyabet tanısı olan çocuk sayısı ise 30 bin civarındadır.
Diyabet hastalığının kontrol altına alınamaması halinde yüksek kan şekeri düzeyi hayati organları etkiler ve zaman içerisinde kalıcı hasarlar oluşturur. Kalp krizi ve inme riski artar, böbrek yetmezliği oluşur, görme kaybı yaşanır, sinir hasarı gelişir, diyabetik ayak oluşur. Bu haliyle diyabet dünya genelinde olduğu gibi Ülkemizde de engellilik ve erken ölümlerin önde gelen nedenleri arasında yer almaktadır.
Bu nedenlerden dolayı insülinin kâşiflerinden olan Frederick Banting’in doğum günü olan 14 Kasım, “Dünya Diyabet Günü” olarak belirlenmiş ve her yıl diyabet konusundaki farkındalığın artırılmasına yönelik etkinliklerle değerlendirilmektedir. Uluslararası Diyabet Federasyonu ve Dünya Sağlık Örgütü tarafından bu yılın temasının diyabette erken harekete geçmek olmasının uygun olacağı değerlendirilmiştir. Bakanlığımız tarafından da bu yılın teması “Diyabeti Erken Fark Et, Hemen Harekete Geç!” olarak belirlenmiştir.
Çocuklarda tip 1 diyabetin belirtilerini göz ardı etmeyin…
Tip 1 diyabet, çocuğun beslenmesinden veya ailenin hatasından kaynaklanmaz ve erken fark edilmesi hayat kurtarır. Anne, baba veya kardeşinde Tip 1 diyabet olanlarda ya da ailesinde çok sayıda Tip 2 diyabet hastası bulunanlarda hastalığın ortaya çıkma riski daha yüksektir.
Hastalığın belirtileri olan çok su içme, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, halsizlik ve bulanık görmeyi fark eden ebeveynlerin çocuklarını vakit kaybetmeden bir sağlık kuruluşuna götürmesi, zamanında tanı konulması bakımından önemlidir. Bu belirtilere kusma, karın ağrısı, hızlı ve derin nefes alma veya uykuya meyil eşlik ediyorsa durum acildir ve en yakın acil servise başvurulmalıdır.
Tip 1 diyabetle güvenli ve nitelikli bir yaşam sürdürebilmek tıbbi tedavinin doğru biçimde uygulanmasının yanı sıra çocuğun, ailesinin, yakın çevresinin ve öğretmenlerinin diyabetle yaşam konusunda gerekli bilgi, beceri ve tutumu kazanmasına da bağlıdır.
Unutmayın; uygun tedavi, doğru beslenme, düzenli egzersiz ve eğitimle diyabetli çocukların sağlıklı ve uzun bir yaşam sürmeleri mümkündür.
Tip 2 diyabet sessizce ilerleyebilir…
Tip 2 diyabet çoğunlukla yıllar içinde, belirgin belirtiler vermeden gelişir. Pek çok kişi diyabet hastası olduğunu ancak kalp, böbrek, göz veya sinir hasarı gibi bir komplikasyon geliştiğinde öğrenmektedir.
Fazla kilo ve obezite, hareketsiz yaşam, sağlıksız beslenme, ailede diyabet öyküsü, ileri yaş ve gebelikte diyabet geçirmiş olmak tip 2 diyabet riskini artırmaktadır. Risk faktörü bulunan kişilerin belirti beklemeden aile hekimlerine başvurarak kan şekeri ölçtürmeleri önemlidir.
Sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı vücut ağırlığının korunması ve tütün ürünlerinden uzak durulması, tip 2 diyabetin önlenmesine, geciktirilmesine ve kontrol altında tutulmasına katkı sağlar.
Tedavinizi ve kontrollerinizi aksatmayın…
Diyabet tanısı alan bireylerde düzenli takip, uygun tedavi ve diyabet eğitimi ile komplikasyonların önlenmesi veya geciktirilmesi mümkündür. Göz, böbrek ve ayak kontrollerinin düzenli olarak yaptırılması önemlidir.
Aile hekimlerimiz, Bakanlığımız tarafından geliştirilen Hastalık Yönetim Platformu vasıtasıyla tanısı olmayan vatandaşlarımızın diyabet taramalarını yapmakta, diyabet tanısı almış vatandaşlarımızın ise tedavilerini düzenlemekte ve gerekli hallerde randevularını da alarak hastanelere sevklerini gerçekleştirmektedirler. Aile hekimlerimiz 2026 yılında 9,6 milyon diyabet taraması gerçekleştirmiş, bu taramalar neticesinde 376 bin vatandaşımızda diyabet hastalığı teşhis etmiş ve düzenli izlemlerini başlatmıştır. Aile hekimlerimiz aynı dönemde diyabet tanısı olan vatandaşlarımızın 8,2 milyon izlem işlemini gerçekleştirmiştir.
14 Kasım Dünya Diyabet Günü vesilesiyle tüm vatandaşlarımıza;
· Erken tanı için kayıtlı oldukları aile hekimine başvurarak diyabet taramalarını yaptırmaları
· Çok su içme, sık idrara çıkma veya kilo kaybı gibi belirtileri fark ettiklerinde vakit kaybetmeden kan şekeri düzeyini ölçtürmeleri
· Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktiviteyi yaşamlarının bir parçası hâline getirmeleri
· Diyabet tanısı almaları hâlinde tedavi ve kontrollerini aksatmamaları
hususlarının önemini hatırlatır, sağlıklı bir yaşam dileriz.
Diyabeti Erken Fark Et, Erken Harekete Geç!
#DiyabetiErkenFarkEt
#DünyaDiyabetGünü
Kaynaklar:
1) Uluslararası Diyabet Federasyonu (IDF), IDF Diabetes Atlas 11th Edition (2025)
2) World Diabetes Day 2026 Kampanya Materyalleri
3) Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), World Diabetes Day 2026: Early action on diabetes.
4) SİNA: Sağlıkta İstatistik ve Nedensel Analizler